Ομιλία Γενοκτονίας 2025
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ;
Ο συστηματικός, ολοκληρωτικά σχεδιασμένος αφανισμός και εξόντωση, έθνους ή φυλετικής ομάδας, με κάθε μέσο και τρόπο.
ΠΟΤΕ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΘΗΚΕ Ο ΟΡΟΣ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ;
Το 1948 από τον ΟΗΕ, όπου το άρθρο ΙΙ της σύμβασης ορίζει ως Γενοκτονία κάθε ενέργεια που γίνεται με σκοπό την καταστροφή, μέρους ή συνόλου, μιας εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας.
Τέτοιες πράξεις θεωρούνται: δολοφονίες, πρόκληση σωματικών και ψυχικών τραυμάτων, αυθαίρετες επιβολές με σκοπό τη φυσική εξόντωση, περιορισμό των γεννήσεων της διωκόμενης ομάδας, εκτοπισμός και η βίαιη μεταφορά παιδιών σε άλλη ομάδα («παιδομάζωμα»).
Με λίγα λόγια, η Συνθήκη χαρακτηρίζει τη Γενοκτονία ως διεθνές έγκλημα.
ΠΟΙΑ Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΜΕ ΤΟΝ ΟΡΟ ΕΘΝΟΚΑΘΑΡΣΗ;
Η έντονη προσπάθεια μετακίνησης, εκδίωξης, απέλασης, με βίαια εκφοβιστικά μέσα και μαζικούς τρόπους των μελών μιας εθνικής ομάδας ή μειονότητας από χώρα ή περιοχή, που αποσκοπεί στην επίτευξη εθνικής ομοιογένειας (κάθαρση).
ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΟΝΤΟΣ;
Πόντος ονομάζεται η γεωγραφική περιοχή του βορείου τμήματος της σημερινής Τουρκίας που βρέχεται από τη Μαύρη Θάλασσα.
ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Ο Πόντος υπήρξε από τα αρχαία χρόνια πεδίο συνεχούς αποικισμού. Οι πρώτοι που εγκαταστάθηκαν ήταν οι Αρκάδες, οι οποίοι έκτισαν την Τραπεζούντα. Ο μαζικός εποικισμός έγινε τον 8ο π.Χ. αιώνα από τη Μίλητο. Υπήρξε βασίλειο επί Μιθριδάτη και ως ανεξάρτητο κράτος στα Βυζαντινά χρόνια.
Πληροφορίες έχουμε από τον Ηρόδοτο, Αισχύλο, Ξενοφώντα, καθώς και τον γεωγράφο Στράβωνα από την Αμάσεια του Πόντου. Ο Πόντος συνδέεται επίσης με την Αργοναυτική εκστρατεία του Ιάσωνα, τις περιπλανήσεις του Ορέστη, τις περιπέτειες του Οδυσσέα στη χώρα των Κιμμερίων, με τον Προμηθέα στον Καύκασο, τα ταξίδια του Ηρακλή και πολλά άλλα.
Στην Κύρου Ανάβαση, ο Ξενοφών το 401 π.Χ. περιγράφει την πατροπαράδοτη φιλοξενία των Ελλήνων του Πόντου, που γνώρισε ο ίδιος και οι «Μύριοι» μένοντας τριάντα μέρες στην Τραπεζούντα. Ο ίδιος χαρακτηρίζει την πόλη «πόλιν Ελληνίδα μεγάλην και ευδαίμονα». Από τη Σινώπη μάλιστα καταγόταν ο φιλόσοφος Διογένης ο Κυνικός.
Επί βασιλείας Κύρου, ο Πόντος είναι αυτόνομη περιοχή της Περσίας. Αλλά και επί Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι πόλεις ακμάζουν και το ελληνικό στοιχείο ευημερεί. Σ’ αυτό συντελούν το εμπόριο, η καλλιέργεια της γης, όπως και τα πλούσια κοιτάσματα αργύρου, σιδήρου, χαλκού. Η ανάπτυξη δεν ανατράπηκε ούτε μετά την κατάληψη της Τραπεζούντας το 63 π.Χ. από τον Ρωμαίο Ύπατο Πομπήιο.
Υπήρξε συνέχεια και κατά τη Βυζαντινή περίοδο. Το 1204, οι αδελφοί Αλέξιος και Δαβίδ, απόγονοι της αυτοκρατορικής δυναστείας των Κομνηνών, ίδρυσαν στην περιοχή του Πόντου ανεξάρτητο βασίλειο, γνωστό και ως «Αυτοκρατορία των Μεγάλων Κομνηνών».
Πόντιοι λόγιοι όπως ο χρονικογράφος Μιχαήλ Πανάρετος, ο μαθηματικός και αστρονόμος Γρηγόριος Χιονιάδης, και οι θεολόγοι Βησσαρίων, Γεώργιος Τραπεζούντιος και Γεώργιος Αμιρούτζης διέπρεψαν στις επιστήμες.
Οκτώ χρόνια μετά την άλωση της Πόλης, το 1461, πέφτει ο Πόντος στους Οθωμανούς. Η ελληνική κοινωνία του μικρασιατικού Πόντου θα σημαδευτεί από τον βίαιο εξισλαμισμό του πληθυσμού ιδίως στα τέλη του 17ου αιώνα. Από τότε όμως θα ξεκινήσει και η εκπαιδευτική κίνηση στον Πόντο. Η Τραπεζούντα θα εξελιχθεί σε κέντρο των ελληνικών γραμμάτων.
ΓΝΩΜΗ ΕΥΡΩΠΑΙΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ
Γνήσιες ελληνικές φυσιογνωμίες μπορεί κανείς να βρει μόνον στα παράλια του Πόντου και στη Σικελία, όπου είχα τη δυνατότητα πράγματι να το διαπιστώσω.
Οι Πόντιοι, δηλαδή πρωτίστως αυτοί που ζούσαν πάνω από 2.500 έτη στα παράλια του Πόντου από τη Σινώπη έως την Τραπεζούντα, μιλούσαν την Ποντιακή, μίαν αναγνωρισμένη διάλεκτο της ελληνικής γλώσσας. Είναι η μόνη διάλεκτος, η οποία διατήρησε εν μέρει προφορά, καταλήξεις και γραμματική της αρχαίας ιωνικής διαλέκτου.
ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Το 1908 δημιουργείται το κίνημα των Νεότουρκων, που δίνει φρούδες ελπίδες για ένα καλύτερο μέλλον στους κατοίκους της υπό διάλυσης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι νικηφόροι Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912-13 συρρικνώνουν την παλιά κραταιή αυτοκρατορία και οι Νεότουρκοι, μέσα στον πανικό και την ανασφάλεια, σχεδιάζουν εθνοκάθαρση με σκοπό τη δημιουργία έθνους και εθνικής συνείδησης.
Το 1915 γενοκτονούνται 1.500.000 Αρμένιοι. Ήδη από το 1914 ξεκινά και το μαρτύριο των Ελλήνων του Πόντου και της Μικρασίας: διώξεις, δημεύσεις περιουσιών, λεηλασίες, δολοφονίες, εκτοπίσεις. Τα τάγματα εργασίας και οι πορείες θανάτου γίνονται κοινή πρακτική εξόντωσης των Ελλήνων. Οι ηγέτες των Ποντίων εξοντώνονται σε δίκες-παρωδίες και εξαπολύεται κύμα τρομοκρατίας με πρωτοστάτη τον Τοπάλ Οσμάν.
Η τρομοκρατία κορυφώνεται στα τέλη του 1921 και αρχές 1922. Με κριτήριο την επιλογή θρησκεύματος, οι Χριστιανοί της Μικράς Ασίας υποχρεώνονται να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Εξαιρέθηκαν οι εξισλαμισμένοι Πόντιοι και οι κρυπτοχριστιανοί.
ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ
Ορίζεται ως το σφοδρό και ανελέητο κύμα σφαγών και μαζικών εκτοπισμών των Ποντίων την περίοδο 1914–1923 από τους Νεότουρκους και τον Κεμάλ Μουσταφά.
Χρησιμοποιήθηκαν μέθοδοι όπως εκτοπίσεις, κακουχίες, πείνα, δίψα, βασανιστήρια, πορείες θανάτου και εν ψυχρώ εκτελέσεις. Υπολογίζονται 353.000 νεκροί, αριθμός που υιοθετείται από πολλές ξένες πηγές. Οι περισσότεροι επιζώντες κατέφυγαν στην Ελλάδα και αρκετοί στη Σοβιετική Ένωση.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΑΣ
Κύριοι υποκινητές της Γενοκτονίας ήταν οι Γερμανοί. Στόχος τους, μέσω της εξόντωσης των Χριστιανών της Ανατολής (Αρμενίων, Ασσυρίων, Ποντίων), ήταν η πρόσβαση στις πετρελαιοπηγές της Μοσούλης και του Βαγδάτη. Την εκτέλεση ανέλαβε ο διαβόητος Λίμαν φον Σάντερς — ο πνευματικός πατέρας των ναζιστικών μεθόδων.
ΑΝΤΑΡΤΙΚΟ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ
Η ένοπλη αντίσταση των Ποντίων οργανώθηκε χωρίς καμία βοήθεια από το ελληνικό κράτος. Ξεκίνησε από άρνηση επιστράτευσης στα Τάγματα Εργασίας. Οι γνωστότεροι οπλαρχηγοί ήταν οι Β. Ανθόπουλος, Π. Αναστασιάδης, Α. Παπαδόπουλος, Ε. Κουρτίδης. Η Σάντα χαρακτηρίστηκε το «Σούλι του Πόντου».
ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ
Στις 30 Ιανουαρίου 1923 υπογράφεται η Συνθήκη της Λοζάνης με υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών. Οι Πόντιοι χαρακτηρίστηκαν «ανταλλάξιμοι», μια λέξη που κουβαλούν ως ταυτότητα.
ΑΝΤΑΛΛΑΞΙΜΗ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑ
Οι περιουσίες των Ποντίων ήταν 9,5 φορές μεγαλύτερες από αυτές που άφησαν οι μουσουλμάνοι. Η Εθνική Τράπεζα ανέλαβε τη διαχείριση, αλλά οι περισσότεροι πρόσφυγες έμειναν με χαρτιά χωρίς αντίκρισμα. Πολλές περιουσίες λεηλατήθηκαν, και μεγάλο μέρος τους χαρίστηκε στην Τουρκία για χάρη της ελληνοτουρκικής φιλίας.
ΟΡΦΑΝΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ
Χιλιάδες ορφανά φιλοξενήθηκαν στο ορφανοτροφείο της Πριγκήπου. Πολλά μεταφέρθηκαν στην Αμερική ή στάλθηκαν σε στρατιωτικές σχολές. Ο αριθμός παραμένει άγνωστος.
ΤΑ ΚΟΚΑΛΑ ΤΩΝ ΓΕΝΟΚΤΟΝΗΜΕΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ
Το 1924, η εφημερίδα New York Times αποκαλύπτει την άφιξη στο λιμάνι της Μασσαλίας βρετανικού πλοίου («Ζάν») με 400 τόνους ανθρώπινων οστών — θυμάτων των σφαγών στη Μικρά Ασία.
Η γαλλική εφημερίδα Midi δημοσιεύει: «Πένθιμο φορτίο». Το πλοίο προσέγγισε και τη Θεσσαλονίκη, αλλά όταν οι λιμενεργάτες αντιλήφθηκαν το περιεχόμενο, εμπόδισαν τον απόπλου. Με παρέμβαση Άγγλου πρόξενου, το πλοίο τελικά απέπλευσε.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Αυτή ήταν μια προσπάθεια συνοπτικής εξιστόρησης των παθών που βίωσαν οι Έλληνες του Πόντου. Οι απόγονοί τους έχουν ένα χρέος να επιτελέσουν: να δικαιώσουν τα θύματα της Γενοκτονίας στην παγκόσμια κοινή γνώμη και να μην ξεχάσουν ποτέ την ιστορία και τις αλησμόνητες πατρίδες.
Κείμενο: Ιωάννης Βαμβακίδης, Ιδρυτικό Μέλος
Εκφώνηση: Θεόδωρος Καρακοζίδης, Γραμματέας